Logo

Yayınlar

İSTARMER Müdürü Prof.Dr.Haluk Zülfikar, İstanbul Teknokent EnterTech Dergisi 10. Sayısında


İstanbul Teknokent EnterTech dergisinin Blockchain Teknolojisi ve Kripto Varlıklar'ı konu alan 10. sayısında,İstanbul Üniversitesi İstatistik Uygulama ve Araştırma Merkezi Müdürü Prof.Dr.Haluk Zülfikar ile gerçekleştirilen söyleşiye ve yayının tamamına aşağıdaki link aracılığıyla ulaşabilirsiniz.


https://entertech.com.tr/dergi/sayi-10.html​




İstarmer Müdürü Doç. Dr. Haluk Zülfikar'ın Öğretim Üyesi olarak yer aldığı İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi tarafından Covid-19 dönemine ait kapsamlı çalışması çıktı.

Bilime değer veren tüm okurların faydalanması dileğiyle...





COVID-19 PANDEMİSİNİN EKONOMİK, TOPLUMSAL VE SİYASAL ETKİLERİ

COVID-19 İZOLASYON SÜRECİNDE BİREYLERİN SOSYO-EKONOMİK ÖZELLİK ve DAVRANIŞ İLİŞKİLERİ

Haluk ZÜLFİKAR*, Seçkin ÖZMEN**

*Doç. Dr., İstanbul Üniversitesi, İktisat Fakültesi, İstanbul, Türkiye

*Prof. Dr., İstanbul Üniversitesi, İktisat Fakültesi, İstanbul, Türkiye

e-mail: xxxxxxx

 

DOI: 10.26650/B/XX10.2020.000.00

Öz

Türkiye’de Covid-19 izolasyon sürecinde vatandaşların tutum-davranışlarında kalıcı olabilmesi söz konusu olan değişimler gerçekleşmiştir. Bu değişimler, izolasyonun hemen sonrasında da ortaya çıkacak algı ve olgular kapsamında da değişimleri ifade etmektedir. Bu çalışmada, salgın döneminde bireylerin tutum ve davranışları üzerinde etkin olan değişkenlerin iki farklı grupta toplandığı, bunlardan birincisi hane yapısını, diğeri ise birey yapısına ait değişkenleri kapsadığı tespit edilmiştir. Covid-19’a ilişkin algı ve davranışlara etki eden “Hane Yapısı” grubunu, hanenin 1) Sosyo-Ekonomik Yapısı (SEY) ki bu da a) Eğitim, b) Yaş ve c) Muhit değişkenlerini bünyesinde barındırmaktadır, 2) Yaşanılan Bina ve Hane Tipi oluşturmaktadır. Bina tipi 4 grupta olmak üzere a) yüksek, b) normal-alçak binalar olarak iki değişkene göre ayrışırken, Haneler ise 1 odalı evler, 2 ve daha fazla odalı evlerden oluşan haneler olarak ayrışarak etkinlik göstermiştyir.Kısaca hanede yaşayan vatandaşların davranışlarında evin oda sayısı ve metre karesi önemli olduğu analiz edilmiştir. Salgın döneminde vatandaşların tutum ve davranışları üzerinde etkin olan “birey yapısı” grubu altında, bireyin siyasi eğilimi ve yaşanılan yerin yerlisi olup olmama değişkenlerinin önemi saptanmıştır. Yapılan tüm inceleme, ölçümleme, analiz ve değerlendirmeler sonucunda izolasyon sonrası dönemde davranışlarda bu değişkenlerin çok etkin olacağı, özellikle beklenen harcamaların, sosyalleşme ve uyum amaçlı kişiler arası buluşma ile şekilleneceği tespit edilmiştir. Bilhassa sıkışıklık indeksi yüksek muhitlerde, yüksek binalarda ve m2 / oda sayısı olarak küçük hanelerde yaşayan vatandaşların hareketliliğinde ciddi artışlar tahmin edilmiştir. Sonuç olarak Covid-19 sürecinin tüm aşamalarında sürecin etkin yönetimi için akademik ve kanıta dayalı bir anlayışla hareket edilmesi, sürdürülebilir, yüksek etkiye sahip ve yaygın bir iletişim sürecinin gereği tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler: Tutum davranış araştırmaları, izloasyon sonrası harcama tahminleri, nicel ve nitel araştırma, sağlık iletişimi, iletişim stratejileri, sağlığın sosyal belirleyicileri

Giriş

Kriz dönemleri her zaman mevcut durumlara ve uygulamalara yeni bakış açıları geliştirmekle birlikte, ortaya çıkan yeni durumların yönetilmesi ve çözüm üretilmesini gerekli kılmıştır. Küresel yaygınlık bakımından beş kıtayı ve 213 ülkeyi aktif olarak içine alan, bireyleri aynı tedbirleri almaya ve aynı yaşam pratiklerine zorlayan Covid19 krizi, pandeminin (salgın hastalığın) yayılmasını önleyecek tedbir ve tedavilerin devlet seviyesinde yönetilmesi, çözüm üretilmesi, izolasyon nedeniyle hane içinde kalan bireylerin davranışlarının ve ihtiyaçlarının araştırılarak ortaya çıkarılmasına ilişikin yönetim ve çözüm üretme sürecinin bir parçasıdır. Mevcut çalışmada bireylerin sosyo-ekonomik durumları, yaşam alanları, kriz dönemindeki kurallara riayetleri, hane içi davranışları ve gelecekle ilgili harcama tahminlerinin ortaya çıkarılması amaçlanmıştır. Bu amaç doğrultusunda yapılan analizler bireylerde istenilen sağlık davranışının oluşturulmasına yönelik etkili bir sağlık iletişimi planlaması yapmayı sağlayacaktır.

Covid-19 bir sağlık krizi olarak yönetilmesi, çözüm önerilerinin ortaya konulması için sağlık iletişimi stratejilerine ihtiyaç duyar. Strateji kavramı; çok sayıda aktiviteyi içeren ve hedef nüfusun karakteristiklerini gözönünde bulundurmayı hedefler, dolayısıyla araştırmamız hedef nüfusun karakteristiklerini de ortaya çıkarması açısından önemlidir.

Covid-19 pandemisinin ortaya çıkardığı kriz sürecinin hane içinde ve bireysel boyuttaki etkisini azaltmak ya da yoketmek için, sağlığın sosyal belirleyecilerinden olan bireylerin sosyo-ekonomik durumlarının ve yaşam alanlarının bu araştırmada ortaya çıkarılması, konuyla ilgili sağlık iletişimi stratejisi oluşturulmasına yardımcı olacaktır.

Sağlık iletişimi stratejileri; sağlığı arttıracak gerek bireysel ve gerekse toplumsal kararların alınmasını sağlar. Sağlığı geliştirmeye yönelik bütün stratejilere sağlık iletişimi dahildir. Sağlık iletişimi toplumsal çevreyi sağlıkla ilgili davranışa yöneltmeyi, farkındalık yaratmayı, tutumları değiştirmeyi ve bireyleri tavsiye edilen davranışlara uymaya motive etmeyi amaçlamaktadır (Çınarlı,2008:45). Sağlık iletişimi, farkındalığı arttırabilir, bilgiyi arttırabilir, tutumları etkileyebilir, bir davranışı sergilemesi için kişinin yeteneğine dair algıları etkileyebilir, sağlık hizmetleri için destek ve talebi arttırabilir, sosyal normlar oluşturabilir (Okay, :159). Sağlığın sosyal belirleyicileri sosyal çevre kavramı ile birlikte düşünülerek sosyal çevre, sosyo-ekonomik durum, sosyal destek, ayırımcılık, sosyal kontrol, işsizlik ve çalışma koşulları gibi pek çok sosyal olguyu içermektedir. Sosyal epidemiyoloji literatürü incelendiğinde, 1600’lü yılların başından beri yoksulluk, öğrenim durumu, olumsuz ev koşulları, sosyal sınıf farklılığı ve çalışma ortamı gibi sağlığı etkileyen sosyal çevre faktörlerinin erken ölüm ve fiziksel-ruhsal hastalıklarla ilişkisi bilinmektedir (Şimşek 2013:346).

Araştırmanın bireylerin izolasyon dönemindeki hane içi davranışlarını, yakın gelecek etkinlik planlarını ve davranışlarıyla ilgili araştırma bulgularını Bandura’nın sosyal bilişsel teorisiyle açıklamak, sağlık alanında davranış değişikliğini açıklamak ve oluşturmak için yol gösterici olacaktır. Teoriler etkinlik ve durumları anlamak için sistematik bir yol sunar. Bandura’nın sosyal bilişsel teorisi hedeflerin kişilerin davranışlarını değiştirip değiştirmediklerini veya bunları sürdürüp sürdürmediklerini belirlediğini ifade eder. Bandura, hedefler özyeterliliğin, davranış sonuçlarının beklentilerini ayrıca sosyo-yapısal, engelleyici ve destekleyici faktörlerin davranışa etkilerini ilettiğini söyler (Lippke ve Rennenberg’den akt. Okay 2007:94). Bu modele göre;

Özyeterlilik beklentileri: Kişinin belirli sağlık koruyucu davranışları kabul etmesi için kendi bireysel sübjektif değerlendirmelerini yansıtır.

Sonuç beklentileri:Sağlığın korunmasına yönelik davranışın harekete geçirilmesinin mantıklı sonuçlarının birey tarafından algılanışını anlatır.

Sosyal destek:Sosyo kültürel engelleyici ve destekleyici faktörler, sağlığı koruyucu davranışı uygulamak için algılanan engelleri gösterir.

Hedefler:Yakın ve uzak hedefler, sağlığı koruyucu davranışa oryantasyon ve düzenlemeyi sağlar.

Bu çerçevede baktığımızda araştırmada;

Özyeterlilik beklentileri: Bu aşamada bireyde, sosyo-ekonomik, mekânsal sorunlar olsa bile sağlık kurallarına dikkat edebilirim algısının yerleşmesi gerekir. Araştırmada maske takma, evde kalma, sosyal mesafeye uyma, temizlik kurallarına, hijyene dikkat gibi, bu dönemde değişmesini beklediğimiz birçok davranışa, eğitim düzeyi, hanenin bulunduğu semt, yaş, eğitim, siyasi tercihler gibi değişkenler etki ediyor. Sosyo-ekonomik farklılıkların bireylerde davranış değişikliği oluşturması için bireylerin özyeterliliğinin olduğuna dair algı yaratılmalı. Araştırmada bireyler, güven düzeylerinin dayandığı unsurları ya da sebepleri tanımlamakta ciddi derecede yetersiz kalıyor. Bu durum özyeterliliklerinin farkına varamamalarının önünde engel teşkil etmektedir. Bireylerin sağlık alışkanlıkları hakkında kontrole sahip olabileceklerine dair özyeterliliğe sahip olmaları güvensizlik düzeylerinin sebeplerinin ortadan kalkması için gereklidir.

Sonuç beklentileri:Bireyin sağlık kurallarına uymak kaydıyla, evde kalarak, hijyen kurallarına dikkat ederek, hastalıktan uzak kalacağına dair algıya sahip olması. Çamaşır yıkama ve banyo yapma sıklığının azalmasının sağlık üzerinde olumsuz etkiye neden olacağının bireyler tarafından anlaşılması. Bunun sosyo-ekonomik değişkenlerden bağımsız olduğunu kavraması. Bireyin evinin küçük olmasının evde kalmasını zorlaştırdığı söylemine karşılık bu davranışın sonuçlarının hastalıkla karşı karşıya kalmak olacağı algısının yaratılması.

Sosyal destek: Bireyin bu süreçte sağlıklı kalmak için bilgi edinebilmesi veya izolasyonun yarattığı psikolojik sorunlara karşı destek alabileceği algısının oluşması. Bilgi veya destek alması için başvurması gereken yerlerin, çözüm önerilerinin sunulması bireyde sosyal destek aldığı algısı yaratması. Sosyo-ekonomik değişkenler çerçevesinde sağlığı korumak için evde kal çağrısına zorunluluktan dolayı uyamamak gibi engellerin ve çözümlerin farkına varılması.

Hedefler: Sağlıklı kalmanın öneminin ve kurallara uymanın, evde kalmak, maske takmak, hijyene dikkat etmek, sosyal mesafeyi korumak gibi, getireceği ödüllerin bilinmesi ve bunun hedeflenmesi bireyleri motive etmektedir. Bireyler kendilerine hedef olarak aile, dost ve arkadaşlarla biraraya gelme, açıkhava ve doğada bulunabilme hedeflerini koydukları takdirde davranış değişikliğine gitmeleri kolaylaşacaktır.

Araştırmanın sonuçlarının bireylerin siyasi tercihleriyle sağlık kurallarına uyması konusunda bir ilişki olduğunu göstermesi bireylerin sağlık konuları ve siyasi konuları ilişkili gördükleri gibi değerlendirilebilinir. Yaş, eğitim, statü(göçmen vs), cinsiyet gibi sosyoekonomik değişkenler bizi hedef kitle tanımlamasına götürmektedir. Bu tanımlama detaylı bir biçimde ortaya çıkarılması istediğimiz yönde algı yaratmak, etili bir sağlık iletişimi stratejisi uygulayarak bireyleri yönlendirmek için önemlidir.

Materyal ve Metod

Çalışma kapsamında uygulanan saha araştırması ve modellemesi, İstanbul Üniversitesi (İ.Ü.) İstatistik Uygulama ve Araştırma Merkezi tarafından 4 Mayıs – 15 Mayıs 2020 tarihleri arasında “Covid19 Dönemi Değişen Tutum ve Davranışlar ve Ramazan Sonrasına İlişkin Bazı Tahminler” kapsamlı araştırma adıyla gerçekleştirilmiştir. NUTS1 çerçevesinde Türkiye temsili toplam 12 il’de gerçekleştirilenaraştırma, 18 yaş 74 yaş arası bireylerin oluşturduğu, Online (İnternet Destekli Web Görüşmesi) ve CATI (Bilgisayar Destekli Telefon Görüşmesi) veri toplama teknikleri kullanılarak 106 nicel ve nitel (derinlemesine), 240 kişi ile de sadece nicel görüşme olmak üzere, toplam 346 kişilik bir karma örneklem üzerinde uygulanmıştır. Çalışmada yer alan makro ve bazı ülke bazlı kesit karşılaştırmalarda, masa-başı araştırma yönteminden ve ikinci el verilerden faydalanmıştır.

Araştırma Bulguları

1. Toplumumuzda Salgına Ait Algılarımız Ve Davranışlarımızı Belirleyen En

Önemli Unsur; Bireylerin Ait Olduğu Sosyo Ekonomik Grup

Maske takma, evde kalma, sosyal mesafeye uyma, temizlik kurallarına, hijyene dikkat gibi, bu dönemde değişmesini beklediğimiz birçok davranışımıza, “hanenin ait olduğu Sosyo-Ekonomik Grubun Yapısı” etki ediyor. Covid19 sürecinde bu grupların ve etkinin oluşmasında en çok ve sırasıyla,

•      Yaşanılan hanenin ortalama eğitim düzeyi,

•      Hanenin bulunduğu muhit (sırasıyla, yaşanılan mahalle-ilçe- sokak-bina),

•      Bireyin içinde bulunduğu yaş grubu (yaş aralığı), olarak ortaya çıkıyor. Daha açık ifadelerle;

•      Eğitimli (Yüksek okul ya da lise eğitim kurumlarından mezun olanlar),

•      45 yaş ve üzeri olan,

•      Semt sıkışıklık düzeyi düşük olan semtlerde yaşayan bireylerin tutum ve davranışları yüksek bilinçle ve beklenen değişimi göstererek gerçekleşiyor.

Buna dayalı olarak;

•      Daha az gelişmişlik düzeyine sahip bir ülke, il ya da benzeri bir yaşam merkezinden göç ile gelen, 3 yıldan az bir süredir gelinen şehirde ikamet eden, hane ve bireylerin Covid19 sürecine uyumlarında, önemli oranda adaptasyon sorunu gözleniyor (tespit edilmiştir). Sosyal uyum sorunu yaşayan söz konusu göçmen bireylerde, sokağa çıkma düzeyi oldukça yüksek oranlarda gerçekleşmektedir.

•      Siyasi düşünce farklılıkları Covid19 sürecine ilişkin algıların farklılaşmasına etkin eden anlamlı bir unsur olarak tespit edilmiştir. Diğer bir ifadeyle siyasi düşüncelerine göre farklılaşan bir şekilde, bireylerin Covid19 dönemine ait toplumsal algılarının değişmediği, lakin davranışlarında ise ciddi oranda bir değişim oluştuğu tespit edilmiştir. Buna karşın, siyasi düşüncenin radikalleşmesiyle beraber bireyin toplumsal algısının yanında, davranışların da sabit kaldığı / değişmediği gözlenmiştir. Bu durumun benzeri olarak, mekan sıkışıklık düzeyinin az olduğu köy /kırsal alanlarda yaşayan, 20-35 yaş grubunda ve eğitimli olan bireylerin siyasi düşünce biçimlerinin, hem tutum hem de davranışlar itibarıyla bireyi Covid19 sürecini reddetmeye yönelttiği gözlenmiştir.

Yapılan araştırma neticesinde, yukarıda kısaca özetlenen değişkenlerin Mayıs 2020’nin 3. haftası (Ramazan Bayramı) sonrası belirginleşmesi beklenen Covid19’a ilişkin vatandaş tutum ve davranışlarını tetikleyecek unsurlar arasında olduğu saptanmıştır.

2. Yüksek Binalar ve Az Sayıda Odası Olan / Küçük Evlerde Yaşayan Bireylerde

Covid19 Döneminde Mutsuzluk Ve Endişe Oldukça Yükseliyor

Ülkemizde bireylerin Covid19 dönemi tutum & davranışları ile semt dışında, yaşadıkları bina ve hane tipleri arasında anlamlı ilişkilerin olduğu analiz edilmiştir, buna göre;

Sıkışıklık katsayısı yüksek olan semtlerde (sıra ile; ilçe, mahalle ve sokaklarda) yaşayan bireyler, tutum ve davranışları itibarıyla birbirinden ciddi şekilde farklılık göstermektedir. Bu bireyler;

•      Daha fazla dışarı çıkma, topluluğa karışma, toplu alış veriş alanlarına, varsa AVM’lere ve semt pazarlarına gitme eğilimi gösteriyorlar. Bilhassa davranışlar üzerinde bireyin hissettiği endişe ve güven düzeyleri arasında ters yönlü ve güçlü bir ilişki tespit edilmiştir. Buna göre, düşük endişe düzeyine sahip birey davranışlarında sabitlik gösterirken, kendine olan güven düzeyinin çok yüksek olduğu tespit edilmiştir. Lakin söz konusu bireyler, güven düzeylerinin dayandığı unsurları ya da sebepleri tanımlamakta ciddi derecede yetersiz kalıyor.

•      Yüksek bloklar, residans ve/veya kulelerde yaşayan bireylerde psikolojik sorunlara rastlama olasılığında, artış saptanmıştır. Diğer bir ifadeyle belli bir yüksekliğin üzerinde olan yaşam alanlarında, yaşanılan kat ile hane bireylerinin Covid19 dönemindeki ruh sağlıkları arasında pozitif ilişki tespit edilmiştir. Yaşanılan kat yüksekliğinin artması ile psikolojik sağlık sorunlarında artışa rastlanmaktadır.

•      Ülkemizde Covid19 sürecinde küçük metrekareli ve /veya oda sayısı az olan evlerde, hane bireyleri arasında tartışma sayısı, çiftler arasında ayrılma eğilimi, ve benzeri iletişim sorunlarına daha fazla rastlanıyor. Yanı sıra, çekirdek ailelerde, hane içi uyum düzeylerinde anlamlı düşüşlerin ortaya çıktığı tespit edilmiştir.

3. Covid19 Döneminde Ülkemizde Hane İçinde Değişen Davranışlar

•      Hanedeki ortalama banyo yapma sıklığında (sayısında) azalma,

•      Çamaşır yıkama sayısında azalma,

•      Aynı giysinin kullanım süresinde artış tespit edilmiştir (ortalama 3-4 gün).

•      Ev içi yaşam alanları kullanım sıklığında (süre/yaşam alan sayısı) önemli artış var.

Ağırlıklı ev içi yaşam alanı kullanımı İngiltere’de Türkiye’nin 2,5 katı olarak gerçekleşmektedir (bkz. tablo 1). Yaptığımız araştırma sonucunda, Türkiye’de ev içi yaşam alanı sıklığı ile hanede yaşanan tartışma miktarı ve şiddeti, bireyler arası küskünlük, ayrılma/ boşanma eğilimi, beslenme sisteminde değişim ve bilinçli beslenme eğiliminin azalması, birey verimliliğinin düşmesi ve stres seviyesinin artması arasında pozitif ilişkilere rastlanmıştır.

Kısaca evlerin tipine ve büyüklüğüne göre bireylerin ilişki ve davranışları yapı ve kalitelerinde önemli farklılaşmalar ortaya çıkmaktadır.

Tablo 1. Ev Tiplerine Göre Hane İçi Yaşam Alanları Kullanım Sıklığı ve Türkiye İngiltere Karşılaştırması

HANE KONUM

TÜRKİYE

U.K. (Birleşik Krallık)

Sıklık Katsayısı

Önem

Derecesi

Sıklık Katsayısı

Önem

Derecesi

Site içi hanelerde

6,8

 ,09

 9,8

 ,42

Mahalle arası hanelerde

2,5

 ,60

 5,9

,25

Müstakil evlerde

1,9

 ,30

 1,2

,30

Yüksek Binalarda

9,5

 ,01

12,2

,06

ORTALAMA (SIKLIK)

2,78

1,00

 6,68

1,00

•      Hanede sohbet amaçlı (iş, yardım talebi, sipariş vb hariç) telefon ile konuşma sayısı Türkiye’de günlük ortalama 3,5 iken İngiltere’de 0,75 olarak gerçekleşmektedir. Hanenin sosyo-ekonomik düzeyi yükseldikçe telefon ile konuşma süresinde azalma, buna karşın yalnızlık ve mutsuzluk seviyesinde anlamlı artış analiz edilmiştir.

•      18-44 yaş grubunda ortalama müzik dinleme oranı %30 gibi oldukça düşük düzeylerde iken 45 ve üzeri yaş grubunda bu oranın %8’lere indiği analiz edilmiştir.

•      WhatsApp, Zoom ve benzeri görsel buluşma imkanı sağlayabilen dijital kanallarla, hane dışındaki aile bireyleri dost ve arkadaşlarla, haftalık ortalama görüntülü /canlı sohbet, buluşma veya toplantı yapma sayısı Türkiye’de 5, İngiltere’de 1,5 olarak tahmin edilmektedir (sonuçlar hanede bulunan genç sayısı yüksek değişkenlik sağladığından bu kritere göre standardize edilmiştir).

4. Bireylerin Yakın Gelecek Harcama Tahminleri

Gerçekleştirilen nitel ve nicel araştırmadan elde edilen bulgulardan hareketle, Ramazan Bayramı sonrası ülke içi insan hareketliliğinde 2 aşama halinde ortaya çıkacak ciddi bir artış tahmin edilmektedir.

Avrupa’da ve birçok gelişmiş ülkede gözlenmeye başlanan “karantina gevşeme uygulamaları”, kısmi farklılıkla ülkemizde de başlamıştır. Ramazan Bayramı sonrası mukayeseli olarak artması beklenen uygulamalar sonucu, yaklaşık haziran ayının ikinci haftası gibi vatandaşımızın alışverişlerinde geniş kapsamlı ve artan oranlarda hareketlilik öngörülmektedir. Yapılan araştırma kapsamında elde edildiği üzere, ülke insanımızın yapmayı özlediği ilk 3 davranış dikkatlice analiz edildiğinde;

•      Aile, dost ve arkadaşlarla buluşmak (%91)

•      Açıkhava ve doğada sevdikleriyle olmak (piknik vb.) (%83)

•      Yüz-yüze dertleşmek ve sohbet etmek (%77)

Başlıklarında toplandığı görülmektedir. Bu iç-içe geçebilecek ifade ve oranlar tarafımızca, bir anda ve hızla artabilecek insan hareketliliğine ilişkin gösterge olarak değerlendirilmektedir. Bu dönemde bilhassa yeni medyanın farkında ya da olmadan motive edici ve kısmen geleneksel medyanın da ülkeler, topluluklar bazında karşılaştırmalı yayınlarının da etki oluşturabileceği unutulmamalıdır.

Öte yandan elde edilen bulgular göstermektedir ki gıda ve temizlik alışverişleri dışında kalan alışveriş sürecinin/eyleminin, ülke insanımız tarafından “Sosyalleşme Aracı” olarak algılandığı tespit edilmiştir. Çalışmamızda, vatandaşımızın (insan) hareketliliğinin yeniden belirli bir rutine kavuşması, yani olağan rahatlamanın olağan hale geldiği duygusunun, diğer unsurların öncesinde, buluşmak istediği kişilerle 2 buluşma sonrasında sağlanabileceği tespit edilmiştir. Buna göre, vatandaşlarımızın isteği kişilerle ortalama 2. kez buluşma sonrasında artan sıklık ve miktarlarda alışveriş yapmaya başlaması beklenmektedir.

Bu bağlamda, ürün gruplarına göre beklenen tüketim hareketlilik sıralaması;

1.    Kişisel bakım harcamaları

2.    Tekstil ürünü ihtiyaçlarının giderilmesi/satın alınması

3.    Telefon, bilgisayar ve destek iletişim araçlarının satın alınması

4.    Finansal kazanç elde etmeye yönelik harcamalar (finansal yatırım araçlarının vatandaşın gündemine girmesi)

5.    Otomobil satın alma-kiralama talep hareketliliği

6.    Rahatlama amaçlı harcamalar, tatil ve benzeri

7.    Sosyalleşerek eğlenme harcamaları

8.    Emlak alım/satımı girişimleri

Tablo 2. Ürün Gruplarına Göre Beklenen Tüketim Hareketlilik Değerleri (%, Puan ve TL)

Harcama Türleri

Harcama

Eğilimi (%)

Önem Düzeyi /

Puanı

Harcama Tutarı (İlk Harcama Ort. TL/Kişi)

Kişisel bakım harcamaları

93,00

9,10

80,00

Tekstil ürünü ihtiyaçlarının giderilmesi/satın alınması

88,00

8,50

65,00

Telefon, bilgisayar ve destek iletişim araçlarının satın alınması

74,00

6,50

Finansal kazanç elde etmeye yönelik harcamalar

(finansal yatırım araçlarının vatandaşın gündemine girmesi)

55,00

5,80

35000,00

 Otomobil satın alma-kiralama talep hareketliliği

32,00

4,10

48500,00

Rahatlama amaçlı harcamalar, tatil ve benzeri

32,00

8,80

1270,00

Sosyalleşerek eğlenme harcamaları

29,00

9,00

155,00

Emlak alım/satımı girişimleri

8,00

1,70

435000,00

Sonuç

Bu araştırmada bireylerin sosyo-ekonomik durumlarını, yaşam alanlarını, kriz dönemindeki kurallara riayetlerini, hane içi davranışlarını, gelecekle ilgili harcama tahminlerinin ortaya çıkarılmıştır. Bu bağlamda elde ettiğimiz bulgular bireylerde istenilen sağlık davranışının oluşturulmasına yönelik etkili bir sağlık iletişimi planlaması yapmayı sağlayacaktır. Ortaya çıkarılan sosyo-ekonomik değişkenlerin sağlık konusunda uyulması gereken kurallar üzerinde ciddi şeklide etkili olduğu saptanmıştır.

Daha az gelişmişlik düzeyine sahip bir ülke, il ya da benzeri bir yaşam merkezinden göç ile gelen, 3 yıldan az bir süredir gelinen şehirde ikamet eden, hane ve bireylerin Covid19 sürecine uyumlarında, önemli oranda adaptasyon sorunu gözleniyor (tespit edilmiştir). Sosyal uyum sorunu yaşayan söz konusu göçmen bireylerde, sokağa çıkma düzeyi oldukça yüksek oranlarda gerçekleşmektedir.

Siyasi düşünce farklılıkları Covid19 sürecine ilişkin algıların farklılaşmasına etkin eden anlamlı bir unsur olarak tespit edilmiştir. Covid19 dönemine ait toplumsal algılarının değişmediği, lakin davranışlarında ise ciddi oranda bir değişim oluştuğu tespit edilmiştir. Buna karşın, siyasi düşüncenin radikalleşmesiyle beraber bireyin toplumsal algısının yanında, davranışların da sabit kaldığı / değişmediği gözlenmiştir. Bu durumun benzeri olarak, mekan sıkışıklık düzeyinin az olduğu köy /kırsal alanlarda yaşayan, 20-35 yaş grubunda ve eğitimli olan bireylerin siyasi düşünce biçimlerinin, hem tutum hem de davranışlar itibarıyla bireyi Covid19 sürecini reddetmeye yönelttiği gözlenmiştir.

Araştırma neticesinde, sosyo-ekonomik değişkenlerin Mayıs 2020’nin 3. haftası (Ramazan Bayramı) sonrası belirginleşmesi beklenen Covid19’a ilişkin vatandaş tutum ve davranışlarını tetikleyecek unsurlar arasında olduğu saptanmıştır. Sıkışıklık katsayısı yüksek semtlerde yaşayan bireylerin daha fazla sokağa çıkma davranışı gösterdikleri saptanmıştır. Yüksek bloklar veya kulelerde yaşayan bireylerde psikolojik sorunlara rastlama olasılığında, artış saptanmıştır. Yaşanılan kat yüksekliğinin artması ile psikolojik sağlık sorunlarında artışa rastlanmaktadır. Ülkemizde Covid19 sürecinde küçük metrekareli ve /veya oda sayısı az olan evlerde, hane bireyleri arasında tartışma sayısı, çiftler arasında ayrılma eğilimi, ve benzeri iletişim sorunlarına daha fazla rastlanıyor. Yanı sıra, çekirdek ailelerde, hane içi uyum düzeylerinde anlamlı düşüşlerin ortaya çıktığı tespit edilmiştir.

COVİD19 döneminde hane içinde değişen davranışlara bakıldığında; hanedeki ortalama banyo yapma sıklığında azalma, çamaşır yıkama sayısında azalma, aynı giysinin kullanım süresinde artış tespit edilmiştir, bu durum sağlıklı kalma konusunda bireylerin davranış değişikliğine gitmesi gereken önemli bir durumdur. ev içi yaşam alanları kullanım sıklığında (süre/yaşam alan sayısı) önemli artış var. Yaptığımız araştırma sonucunda, Türkiye’de ev içi yaşam alanı sıklığı ile hanede yaşanan tartışma miktarı ve şiddeti, bireyler arası küskünlük, ayrılma/boşanma eğilimi, beslenme sisteminde değişim ve bilinçli beslenme eğiliminin azalması, birey verimliliğinin düşmesi ve stres seviyesinin artması arasında pozitif ilişkilere rastlanmıştır. Bu durum izolasyon sürecinde bireylerin ruhsal sağlığının önemine dikkat çekmektedir. Pandemiden korunmak için sağlık davranışı değişikliğine gitmenin yanında izolasyon sürecinin yarattığı bu sağlık sorununun da dikkatle ele alınması gerekmektedir.

Bu durum aynı zamanda yaptığımız araştırmada bireylerin yaşam alanlarının sağlık üzerindeki olumsuz bir diğer yönünü de tespit etmiştir. Araştırmamızda evlerin tipine ve büyüklüğüne göre bireylerin ilişki ve davranışları, yapı ve kalitelerinde önemli farklılaşmalar ortaya çıkartmaktadır.

Hanedeki iletişim süreçlerine bakıldığında hanenin sosyo-ekonomik düzeyi yükseldikçe telefon ile konuşma süresinde azalma, buna karşın yalnızlık ve mutsuzluk seviyesinde anlamlı artış analiz edilmiştir. 18-44 yaş grubunda ortalama müzik dinleme oranı %30 gibi oldukça düşük düzeylerde iken 45 ve üzeri yaş grubunda bu oranın %8’lere indiği analiz edilmiştir. WhatsApp, Zoom ve benzeri görsel buluşma imkanı sağlayabilen dijital kanallarla, hane dışındaki aile bireyleri dost ve arkadaşlarla, haftalık ortalama görüntülü /canlı sohbet, buluşma veya toplantı yapma sayısı Türkiye’de 5, İngiltere’de 1,5 olarak tahmin edilmektedir. Sonuçlar sosyo-ekonomik düzeyin yükselmesiyle bireylerin sosyalleşmelerinde bir azalma olduğu görülmekle birlikte bu bireylerin mutsuzluğunun sosyalleşme ihtiyacının eksiliğine kişilerarası iletişim süreçlerine katılanların izolasyon döneminde sosyalleşme imkanlarını değerlendirerek yalnızlık ve mutsuzluklarını giderbildiklerini ifade edebilir.

Bununla birlikte yapılan araştırma kapsamında elde edildiği üzere, ülke insanımızın yapmayı özlediği ilk 3 davranış dikkatlice analiz edildiğinde;

•      Aile, dost ve arkadaşlarla buluşmak (%91)

•      Açıkhava ve doğada sevdikleriyle olmak (piknik vb.) (%83)

•      Yüz-yüze dertleşmek ve sohbet etmek (%77)

Bu sonuçta ülke insanının sosyalleşme ihtiyacını ve mutluluk gereksinimi karşılayacağı davranışları göstermektedir. Bununla birlikte bulgular göstermektedir ki gıda ve temizlik alışverişleri dışında kalan alışveriş sürecinin/eyleminin, ülke insanımız tarafından “Sosyalleşme Aracı” olarak algılandığı tespit edilmiştir. Bu bağlamda, ürün gruplarına göre beklenen tüketim hareketlilik sıralaması; Kişisel bakım harcamaları, tekstil ürünü ihtiyaçlarının giderilmesi/satın alınması, telefon, bilgisayar ve destek iletişim araçlarının satın alınması, finansal kazanç elde etmeye yönelik harcamalar, otomobil satın alma-kiralama talep hareketliliği, rahatlama amaçlı harcamalar, tatil ve benzeri, sosyalleşerek eğlenme harcamaları, emlak alım/satımı girişimleri şeklinde saptanmıştır. Bu tüketim davranışları izolasyon döneminden çıkan bireylerin deşarj olma, uzun zamandır yapamadıkları zevk aldıkları davranışları yerine getirerek sosyalleşme ihtiyaçlarını karşılayarak doyuma ulaşmaları olarak açıklanabilir.

Kaynaklar

Creswell J.W., Creswell J.D. (2018), Research Design: Qualitative, Quantitative & Mixed Methods Approaches.

5th Edition, Sage: LA, USA, 2018.

Çınarlı, İ. (2008). Sağlık İletişimi ve Medya, Ankara: Nobel Yayınları.

Okay, A. (2007). Sağlık İletişimi, İstanbul: MediaCat Yayınları.

Şimşek, Z. (2013). Sağlığı Geliştirmenin Tarihsel Gelişimi ve Örneklerle Sağlığı Geliştirme Stratejileri. TAF Preventive Medicine Bulletin, 12(3).

Thompson S.K. (2012). Sampling, 3rd Edition, A John Wiley & Sons Inc., Publication, New Jersey, USA

Vogel T., Wänke E. (2016). “Attitudes Attitude Change” Second Edition, A Psychology Press Book, Routhledge, Taylor & Francis Group: New York.

www.tuik.gov.tr; Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2018


​Sigorta ve Sigortalılık Algısı

​Sigorta ve sigortalılık algısı (Türkiye Tutum ve Davranış Analizleri) adlı kitabımız yayına hazır hale gelmiştir.




Sosyal Uyum Toplumsal Kabul


Sosyal uyum toplumsal kabul adlı kitabımız yayına hazır hale gelmiştir.




İklim Değişimi ve Etkileri

İklim değişimi ve etkileri adlı kitabımız yayına hazır hale gelmiştir.


A QUANTITATIVE LOOK AT COVID-19



Assoc. Prof. Dr. Haluk ZÜLFİKAR

Istanbul University, Faculty of Economics, Economics in English

Email: zulfikar@istanbul.edu.tr

ABSTRACT

In this study, COVID-19 will be tackled from different perspectives with the help of statistical analyses. The very feature of the virus to create respiratory tract conditions, aggravate the already existing respiratory conditions and transmit via air droplets together with other triggering factors like age and gender, revealed the significance of dense population of living spaces, hence the importance of sociodemographic advancement. This necessitated the modelling of the analyses to be made not only in the context of health condions but also on the basis of the above mentioned variable groups and in a multivariate fashion. The study used multivariate decision making methods, multivariate statistical methods, quantitative and qualitative desk and field research. To ensure the data continuity and consistency, COVID-19 struggling systems and performances of the selected countries were modelled.  It was found out that during the lockdowns periods, the sociopsychological and socioeconomic conditions of the individuals of the selected countries were all at stake.

Keywords: Statistical Analyses, The Attitudes and Behaviors of Individuals during COVID-19 Period, COVID-19 Struggle Performance Scores of Countries

INTRODUCTION

A Global and Comparative Perspective on COVID-19 Pandemic

The viral disease which originated in Wuhan, China in December 2019, was named as COVID-19 as it originated from the novel Corona Virus, which was later turned into and defined as a global pandemic. While the crude death rate was reported to be 2 % by the World Health Organization (WHO) on January 29, 2020, it was revised as 3.8 % based upon the data obtained from 55,954 cases tested by WHO and China[1]. On March 3, 2020, the crude death rate was revised again as 3.4 %, which comprises a significantly high rate in comparison to death rates arising from seasonal diseases like seasonal flu and swine flu.  

Table 1. Flu Pandemics and Seasonal Fatality Rates (%)

Name of the Pandemic

(In the form of Flu Virus)

Fatality Rate (Worldwide %)

COVID-19

  3.40[2]

SARS

  9.60

MERS

34.00

Swine Influenza

  0.02

Seasonal Influenza

  0.10

As of June 02, 2020, “Case-Fatality Rate” (CFR) originating from COVID-19 prevalent in 213 countries was calculated as 11 % while pandemic severity rate (PSR) was around 2 %.   Between March 16-18, 2020, it was found out that the number of COVID-19 cases and death toll dramatically changed from the first degree linear form into an exponential function and increased rapidly. That was revised as second degree linear form as a parabolic form on April 28 for the World in general. As per the study conducted with 6,839 patients, COVID-19 related death cases examined per age group on the basis of the presence of underlying conditions, it was found out that the relationship between the fatality rate and the presence of underlying conditions was statistically significant (p≤0,05).  As it can be seen on Table 2, while the fatality rate until the age of 17, is almost non-existent (0,04 %), it was observed that the individuals in 18-64 age group with no underlying conditions were more careless and had a higher fatality rate as opposed to individuals aged 65+ with underlying conditions, who seemd to have a growing fatality rate due to the combined effect of advanced age and related geriatric factors.[3]

Table 2. Fatality Distribution of COVID-19 Patients with an Underlying Condition per Age Group (Person and %)

Age Groups (Age)

Deaths (Person)

Fatality Rate (%)

People with Underlying Conditions (Person)

People with Underlying Conditions

(%)

People without Underlying Conditions (%)

People with no Information of Underlying Conditions (%)

People with no Information of Underlying Conditions (%)

0 - 17

3

0.04

3

0.06

0.00

0.00

0.00

18 - 44

309

4,50

244

4.74

18.25

2.60

1.00

45 - 64

1,581

23,10

1343

26.07

43.07

11.54

3.50

65 - 74

1,683

24,60

1272

24.69

18.98

24.82

6.00

   75     +

3,263

47,70

2289

44.44

19.71

61.06

14.20

TOTAL

6,839

100,00

5151

100.00

100.00

100.00

24.68

The underlying conditions with the highest impact which determine the severity of the disease and/or ultimately lead to death, turned out to be cardiovascular diseases, diabetics, chronic respiratory tract diseases, hypertension, cancer and kidney diseases respectively. It was also discovered that gender played a key role in both getting infected with the virus and the fatality rate; as 62 % of the dead patients comprised of males while 38 % comprised of females. Studies revealed that COVID-19 is transmitted by interaction with the infected person through virus-carrying airborne droplets, humidity, airborne particles, and through various objects, surfaces, floors lengthening the life duration of the virus. 

COVID-19 PANDEMIC COMPARATIVE ANALYSES IN THE CONTEXT OF COUNTRIES BASED ON PRIMARY AND SECONDARY DATA

Materials and Methods

Desk Research with a Quantitative and Qualitative Scope

Throughout the world, there has been an increase in the number of organisations compiling data gathered from different forms of research studies supported by statistical analyses and these data driven open access platforms also contribute greatly in matters of health.  Especially data gathered from WHO and www.worldometers.info allow the researchers to conduct advanced statistical analyses. The desk research of this study is based upon elaborating on the available secondary data with basic and advanced statistical analyses. As per the data obtained on June 02 2020, out of a population of 1 million, the first 100 countries with 2 or more patients died due to COVID-19, Belgium was the first, while the US was the 9 and Turkey was the 30th. When the COVID-19 occurrence rate was examined in the scope of a population of 1 million, the ranking turned out to be 9th for Belgium, 5th for US and 32nd for Turkey respectively. This is a very simple indicator of how inaccurate it would be to rank countires in accordance with one single variable, even though the comparisons were made on the basis of a population of 1 million. As a result, this study tackled the performances of countries in terms of their struggle against COVID-19 pandemic on a multivariate platform, while employing Grey Relational Analysis Method (GRAM), as a multi-criteria decision-making method with the idea of reaching robust results  to determine the country ranking on the basis of their performance rates. 3 major criteria; i) the reliability of the obtained data, ii) GNP per person and iii) human development index were taken into account while determining the countries to be included in this analysis. Within the scope of countries included in the study, no relationship was found to exist between the COVID-19 struggling performance of the country in question and GNP (p≥0,05), while a negative and weak relationship was found to exist between IGI and the COVID-19 struggling performance (R=-0,2602; P≤0,05). Along the same line, the economic output of the countries has no relationship with their success levels in terms of their struggle against COVID-19. In a similar vein, surprisingly, the increase in the level of development of any given country is linked with the decrease in the performance of the country in their struggle against COVID-19 (See Graph 1).

In the context of the performance evaluations of the countries tackled in this study, the analyzed factors per country are (i) the first date when the virus was discovered, (ii) the continent where the country is located, (iii) standardized (S) number of serious patients/active patient ratio performance (P), (iv) S case per population P., (v) S casualty per population P., (vi) S test per population P., (vii) S GNP P., (viii) S health expenses amount/GNP P., (ix) S. highly educated population P., (x) S new case per population P., (xi) S total healing per population P.

Observational Reserach with a Qualitative and Quantitative Scope

For this study, a twofold field research with qualitative and quantitative research and data gathering methods was conducted to obtain primary data. Within the scope of the study, Turkish people`s perceptions and attitudes toward COVID-19 were examined for the ultimate purpose of comparing and contrasting them with the findings of the desk research. The goal was to reach strategically important findings on the basis of the comparative analyses and results of the twofold research conducted. With the field research, the perceptions of Turkish people regarding other countries` struggle against COVID-19 were identified.  The study was realized with 460+24 households and the same number of individuals residing in Istanbul, Turkey,  To examine the individuals, face-to-face, quantitative and qualitative interviews were conducted with CATI and CAWI data gathering methods.

Findings and Evaluations

Through desk research, the success perceptions and general attitude and bevaiors of the individuals in the context of struggle against COVID-19 have been thoroughly examined. With the help of the findings of the desk research, COVID-19 Struggle Performance Scores were generated per each selected country to be exposed to further examination through comparative analyses.

The following graph depicts  the “COVID-19 Struggle Performance Scores per Country” generated on the basis of real data published by each selected country, along with the comparative analyses of the field research data.

Graph 1. Pervceived and Measured COVID-19 Struggle Performance Score Comparisons between Selected Countries

As it is depicted in Graph 1, the perceived COVID-19 struggle performance perceptions of Istanbul residents, interviewed within the scope of this study, turned out to be lower than the actual performance score for US. In other words, United States appeared to be the only country with the most disappointing COVID-19 struggle performance.  In a similar vein, developed countries received higher scores in terms of their perceived performance in comparison to their actual performance whereas relatively less developed countries received much lower perceived performance scores in comparison to their actual performance scores. It was also found out that the perceived performance score of Turkey remained lower than its actual performance score. In other words, the actual performance score of Turkey turned out to be much higher, with a statistically significant value, than the world average performance score. The study eventually came up with remarkable positive performance scores for the countries such as Japan, S. Korea, Israel, Australia, Turkey and Canada.

The desk research also enabled the researcher to examine the prevalent perceptions regarding the “balanced quarantine” period experienced in Turkey along with the related social and individual issues.  These examinations were furthered so as to look into the issue on the basis of gender and some related sub-categories (See Graph 2).

Graph 2. Social and Individual Problems Felt/Perceived during the Balanced Quarantine Period (%)

It was discovered that 72 % of the households interviewed throughout the study comprised of individuals -except for those who are pensioners, unemployed, etc.- who kept on working outside of their dwelling either on full-time/part-time or in an alternating mode. It was also found out that every day, at least one individual, out of an average of 56% of these residences, goes outside. It was also found out that the sample of the study (interviewed individuals) did not have any concerns as to maintaining the public order while the social distancing measures and “Turkey; Stay-at-Home” order was in place, apart from a small number of female respondents who mentioned their concerns regarding corruption, being overcharged (for certain commodities) and opportunism. Issues such as psychological problems, domestic violence, fear of becoming unemployed and difficulty in education were also mostly mentioned by female respondents while the male respondents were found to be mostly focusing on macro problems with a socioeconomic and sociopolitical scope.

Table 3 summarizes how Turkish people spent their time at home during COVID-19 quarantine days.

Table 3. Indoor Activities Household Individuals engage with during COVID-19 Quarantine Days

Indoor Activities

DISTRIBUTION (%)

Watching TV regularly

Watching News Programs on TV

Watching News Shows

Watching Films, TV Shows

Watching Other TV Shows

75.8

94.7

74.9

54.4

18.7

Working from Home    

27.6

Internet Usage

Watching Films and TV Shows on the Internet

Watching News Shows on the Internet

Social Media Usage

Shopping on the Internet

Food

Buying Cleaning Products

Buying Technological Products

Buying Baby Products

Buying Books and Stationery Products

58.4

38.4

18.7

53.3

11.6

11.1

10.9

8.2

7.1

5.8

Hobbies/Pastime Activities (drawing, painting, knitting, reciting the Qur`an, gardening, walking indoors/exercising…)  

4.4

As depicted in Table 3, it was discovered that 4.4 % of the Turkish population almost had no hobbies to spend their spare time with. In terms of age groups and gender, it was found out that especially a significant part of the urban population comprising mostly of 70+ males, had almost no hobbies to engage with.  As for the females, no statistically significant hobbies were found except for cooking and knitting for midlle and lower-middle class socio-economic group. Likewise, it was observed that conventional mass media usage increased with TV watching rate climbing up to almost 95% and 74.9 % of the population relied on news coverage on TV rather than  social media or online news sources. There is literally a decline on the level of trust regarding COVID-19 related news coverage on social media sites; which was measured as 56.4 %.  The respondents frequently mentioned the prolonged negative impact triggered by social media posts shared in the aftermath of the first lockdown announcement. The reason for the increased level of trust for news coverage and programs on TV channels was stated as the scientific tone of the discussions mostly participated by prominent scientists and medical doctors prominent in their fields, rather than personal perspectives and viewpoints to be shared.  During the COVID-19 Quarantine period, TV watching rate turned out to vary between 0.5-5.0 hours for the general population while the time spent on internet was on average 2.5 hours to be mostly spent on social media sites and online news sources in the form of frequent and short intervals. However, unlike the general public, time spent on internet went up as high as to 8 hours for the age group 44 and below.  When the time spent at home was exposed to further analyses, it was determined that individuals in Turkish society tended to act more instinctively and intuitively rather than following systematic behavioral patterns. This tendency urgently needs to be adjusted and improved through tailor-made education and training sessions designed for specific target groups in the population. For instance, certain talents and skillsets along with games to be played in groups as pastime activities can be taught and improved through tailor-made education and training sessions designed for different socio-demographic segments of the society such as youngsters, seniors, gender specific, etc.

This study also revealed that shopping through the internet turned out to be lower than expected with the narrower range of general products/services except for (health care products, masks, medicine, etc.) This can be attributed to three main reasons such as; i) not being able to determine the necessary products apart from the basic needs due to uncertainty, ii) tendency to save from expenses related to uncertainty, iii) postponing for future. Overall, all these can be linked to the fact that Turkish people tend to act more impulsively at times of crises.

The already existing health problems of the households were also looked into and the problems stated by the respondents are depicted in Table 4.

Table 4. Already Existing Health Problems of the Households

DISEASE

DISTRIBUTION (%)

Asthma-Allergy

64,4

Cardiovascular Diseases

38,4

Hypertension

24,3

Spinal and Backbone Conditions

21,4

Depression

30,9

Chronic Cough

22,3

Stomach Conditions

19,5

Diabetes

18,9

Obesity

11,1

Chronic Renal Conditions

10,2

Other Diseases (Including COVID-19)

  3,2

As it is seen on the above table, respratory tract diseases, cardiovascular diseases, high blood pressure and chronic cough were identified as the most prevalent health conditions in Turkey. It was found out that these conditions were twice as common amongst males as opposed to females and the triggering factors seemed to be intertwined as smoking and insufficient access to fresh air either indoors or outdoors. Moreover, depression and related psychological conditions were mostly expressed by females from the middle-age and below middle-age socio-demographic groups.

CONCLUSION

The lifetime of the humankind on Earth is a long journey and prone to several epidemics and crises, with COVID-19 to be only one of them. What is expected from the scholars and academics is to explore this process by proof-based analytical research studies to be able to come up with solutions for both during and post-crises periods. This expectation necessitates focusing on cause and effect relationship of the phenomena to discover the hidden patterns behind them. Sophisticated phenomena and incidents bring forth the need for an analytical perspective to generate more accurate and academically sound findings and conclusions. The present study is an exploratory study with an analytical nature based on a similar need, with which the researcher hopes to generate contributory results and conclusions.

KAYNAKÇA

Lacobucci D., Churchill G.A., “Marketing Research: Methodological Foundations, 12th Edition, Nashville TN; Early Lite Books Inc, 2018, Wisconsin, USA

Thompson S.K., Sampling, 3rd Edition, A John Wiley & Sons Inc., Publication, 2012, New Jersey, USA

www.covid19.saglik.gov.tr

www.who.org

www.worlometer.info

www.tuik.gov.tr;  Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2018